Danh từ ‘hẹp ống sống’ là từ gốc Hy Lạp, có nghĩa là ‘bóp nghẹt’ . Trong hẹp ống sống thắt lưng, các rễ thần kinh ở thắt lưng bị chèn ép, hay bị bót nghẹt, và điều này có thể tạo nên những triệu chứng của ‘đau dây thần kinh tọa’ – đau bóp chặt, yếu hay tê lan từ lưng xuống hai hông và hai chân -  đặc biệt khi hoạt động. Hẹp ống sống cổ có thể nguy hiểm hơn do sự chèn ép tủy sống và có thể dẫn tới yếu hai tay hay thậm trí liệt tứ chi.Điều này không thể thấy ở cột sống thắt lưng, do tủy sống không có ở đoạn cột sống thắt lưng.

Trong những trường hợp hiếm, hẹp ống sống thắt lưng có thể gây tác hại nghiêm trọng hơn đến mức đau tồn tại dai dẳng và kèm liệt hai chân. Trong hầu hết các trường hợp đau lan chân khi đi bộ, và đau sẽ giảm khi ngồi, hiện tượng này cũng có thể gặp trong viêm tắc động mạch chi dưới.

Hẹp ống sống liên quan tới sự thoái hóa ở cột sống và sự thoái hóa này thường thấy ở ngoài 50 tuổi. Hầu hết những bệnh nhân phải đến viện lần đầu tiên với những triệu chứng của hẹp ống sống là khoảng 60 tuổi. Những bệnh nhân cần đến viện để điều trị hẹp ống sống nếu họ không muốn kéo dài thêm những giới hạn trong hoạt động hàng ngày, ví dụ đau chân hoặc khó khăn trong đi bộ.

Hẹp ống sống có thể xảy ra ở các vị trí khác nhau của cột sống. Khoảng 75% các trường hợp hẹp ống sống xảy ra ở cột sống thắt lưng, và được gọi là hẹp ống sống thắt lưng, hầu hết sẽ tác động đến dây thần kinh tọa, dây thần kinh này nằm ở mặt sau của hai chân, người ta thường gọi là đau dây thần kinh tọa.

 

Những triệu chứng của hẹp ống sống

Đau chân (đau thần kinh tọa) kèm đau cột sống thắt lưng, tê và thắt chặt chân.

Đau chân khi đi bộ, đây là triệu chứng có thể xảy ra do một trong hai nguyên nhân  hẹp ống sống hoặc viêm tắc động mạch chi dưới. Đau chân do những nguyên nhân này đều giảm khi nghỉ ngơi, nhưng với hẹp ống sống, bệnh nhân thường phải ngồi xuống trong vài phút để giảm đau và thường kèm đau thắt lưng, trong khi đau chân do viêm tắc động mạch chi dưới sẽ giảm nếu bệnh nhân chỉ cần ngừng đi lại đơn thuần.

Mặc dù đôi khi những triệu chứng và đau chân do hẹp ống sống đến tức thì, tuy nhiên nhìn chung chúng tiến triển trong một thời gian dài. Bệnh nhân bị hẹp ống sống càng đứng hay đi bộ lâu thì càng đau chân nhiều. Cong người ra trước hoặc ngồi xuống sẽ làm rộng ống sống và làm giảm đau chân cũng như giảm các triệu chứng khác, nhưng đau sẽ lại trở lại nếu bạn để lưng ở tư thế thẳng. Tê,đau hoặc thắt chặt hai chân là những triệu chứng thường thấy, nhưng vận động yếu hai chân là triệu chứng hiếm của hẹp ống sống. Khi một người trung niên cúi ra phía trước (giống tư thế đẩy xe hàng) trong khi bước từng bước ngắn loạng choạng thường là hẹp ống sống.

Tất cả, các triệu chứng của hẹp ống sống thắt lưng thường đặc trưng như sau :

-         Tiến triển từ từ qua nhiều năm

-         Có thể xuất hiện và mất đi, trái ngược với đau liên tục

-         Xảy ra trong một số hoạt động nào đó (ví dụ đi bộ) hoặc những tư thế nhất định (ví dụ đứng thẳng)

-         Những triệu chứng mất hay giảm đi khi nghỉ ngơi (ngồi hay nằm) hoặc tư thế cong người ra phía trước.

Nguyên nhân của hẹp ống sống

-         Những sự thay đổi do thoái hóa có thể dẫn tới hình thành những gai xương từ thân đốt sống, những gai xương này có thể phát triển vào trong ống sống và gây chèn ép tủy sống .

-         Sự thoái hóa của các dây chằng cột sống (ví dụ : dây chằng dọc sau, dây chằng vàng) làm các dây chằng này dầy lên và làm hẹp lòng ống sống.

-         Nếu viêm khớp cột sống xảy ra, các khớp này sẽ to lên rất nhiều đến nỗi chúng chèn ép vào ống sống.

-         Một đĩa đệm bị thoát vị hay phình sẽ làm giảm đường kính trước sau của ống sống
Chẩn đoán hẹp ống sống

Bệnh nhân bị hẹp ống sống có thể được làm các xét nghiệm chẩn đoán hình ảnh để chẩn đoán bệnh gồm : cộng hưởng từ cột sống hoặc chụp cắt lớp cột sống có tiêm thuốc cản quang vào khoang dưới nhện, đôi khi cả 2 phương pháp. Chụp cắt lớp thường có giá trị chẩn đoán rất giới hạn trừ phi được chụp với rất nhiều lớp cắt.

Người ta thấy rằng mỗi dạng hẹp ống sống có một ảnh hưởng động trên sự chèn ép thần kinh, ví dụ khi bê vật nặng. Bởi vì sự chèn ép động này, nên những triệu chứng của hẹp ống sống rất khác nhau giũa các thời điểm và những khám xét lâm sàng tổng thể sẽ không thấy sự tổn thương thần kinh hay cơ lực yếu nào. Một vài phương pháp kiểm tra hiện nay cho phép bệnh nhân ở tư thế đứng thẳng để đánh giá ảnh hưởng của lực ép dọc lên cột sống.

Hẹp lỗ liên hợp không chỉ được xác định chính xác bởi chụp CLVT hay CHT mà còn bằng cách tiêm một lượng nhỏ thuốc gây tê vào thần kinh nghi bị chèn ép (gây tê chọn lọc thần kinh). Sau khi tiêm, sự giảm bớt những triệu chứng của hẹp ống sống khi đi bộ, đi cùng với yếu tạm thời chân, là cách chẩn đoán và giúp cho bệnh nhân liệu có nên phẫu thuật không.

Khi hẹp ống sống xảy ra ở hai hay ba tầng nhưng có thể chỉ ảnh hưởng tới 1 rễ thần kinh rõ ràng, khi đó một sự kết hợp của sàng lọc về giải phẫu và lâm sàng là cần thiết nếu phẫu thuật được đưa ra cốt để đảm bảo cuộc phẫu thuật sẽ tập trung vào những yếu tố chính.

 

Điều trị hẹp ống sống

Điều trị bảo tồn

Phụ thuộc tình trạng nặng của triêu chứng, hẹp ống sống có thể được điều trị mà không phậu thuật. Có 3 cách điều trị thường được sử dụng cho hẹp ống sống gồm :

- Vật lý trị liệu : Mặc dù một chương trình thể dục thích hợp ở trong tay một bác sỹ vật lý trị liệu có thể là hữu ích, nhưng nó không phải là chữa khỏi. Tuy nhiên, nó rất quan trọng đối với bệnh nhân

- Thay đổi hoạt động : Những bệnh nhân thường được bác sỹ khuyên nên tránh những hoạt động gây tăng những triệu chứng của hẹp ống sống. Bệnh nhân thường cảm thấy thoải mái khi cong lưng về phía trước. Ví dụ về thay đổi hoạt động có thể gồm : đi bộ trong khi cong lưng về phía trước và tay chống gậy hay tỳ vào tay đẩy xe hàng thay vì đi bộ đứng thẳng lưng ; đạp xe (người đổ ra trước, tay tựa vào tay lái) thay vì đi bộ cho tập thể dục ; ngồi ghế tựa cong lưng lại hơn là ngồi thẳng lưng.

- Gây tê ngoài màng cứng : tiêm cortisone vào khoang ngoài màng cứng có thể làm giảm tạm thời các triệu chứng của hẹp ống sống. Tiêm cortisone hiếm khi khỏi hẳn bệnh nhưng chúng có thể làm giảm đau 50% các trường hợp. Tiêm tới 3 mũi trong vài tháng có thể thử được. Mặc dù đây không phải phương pháp chẩn đoán,

Thuốc chống viêm (ví dụ ibuprofen, aspirin) có thể có ích trong điều trị hẹp ống sống. Một số bác sỹ khuyên nên sử dụng hỗn hợp vitamin B cùng với 1200mg axit folic hàng ngày, nhưng điều này vẫn chưa được chứng minh là phương pháp điều trị hiệu quả trong y văn.

Một vài người cho rằng họ sẽ điều trị thành công những triệu chứng của hẹp ống sống bằng phương pháp không phẫu thuật trong một thời gian dài hay không hạn định. Chìa khóa cho sự lựa chọn liệu có nên phẫu thuật hay không là mức độ hạn chế vận động của bệnh nhân và mức độ đau do hẹp ống sống. Như một nguyên tắc, khi một bệnh nhân (thường già) không thể đi bộ đủ để tự chăm sóc bản thân (ví dụ đi chợ mua những đồ thiết yếu), thì phẫu thuật điều trị hẹp ống sống thường được khuyên sử dụng.

Phẫu thuật điều trị hẹp ống sống

Trong hầu hết các trường hợp liệt tiến triển, phẫu thuật giải ép nên được tiến hành. Có một vài lựa chọn phương pháp và kỹ thuật được sử dụng trong phẫu thuật điều tị hẹp ống sống, nhưng có vài yếu tố chính đối với tất cả các trường hợp này :

-         Đầu tiên,  một chẩn đoán về giải phẫu rất chi tiết và chính xác được tiến hành – nắm bắt được chính xác vị trí bị có thể 2 hay 3 vị trí cho rằng thần kinh bị bóp nghẹt, ở một hay hai bên.

-         Thứ hai, phẫu thuật không nên tạo nên vấn đề mới, như tổn thương thần kinh, hay mất vững cột sống mà đồi hỏi phải phẫu thuật lần nữa.

-         Thứ ba, con đường để vào trực tiếp vị trí hẹp ống sống nên phá hủy ít nhất những cấu trúc bình thường.

Th.s.,B.s. Nguyễn Hoàng Long
Khoa Phẫu Thuật Cột Sống -  Bệnh viện HN Việt Đức